و صفاى قلب و پاكيزگى حاصل نمىشود مگر به باز ايستادن از شهوتهاى دنيا . و انس به خدا حاصل نمىشود مگر به ذكر بسيار و مواظبت بر ياد او . و محبّت حاصل نمىشود مگر به معرفت . و معرفت حاصل نمىشود مگر به فكر دايمى . و اين سه صفت موجب نجات و سعادت بعد از مرگ است و عملهاى باقيات صالحات كه در قرآن مجيد وارد شده عبارت از اين سه صفات است . و در خبر وارد شده كه : اعمال مدافعت [ m . a 51 ] مىكنند « 1 » از جانب بنده ، و هرگاه عذابى از راه پاها متوجّه شود ايستادن در شب به عبادت متمثّل به صورتى شده دفع عذاب مىكند و اگر از راه دستها متوجّه شود صدقه مدافعه مىنمايد ، تا آخر حديث . و امّا انس و محبّت مىرسانند بنده را به درجهء ملاقات و مشاهدهء حقّ . و اين سعادت به زودى بعد از مرگ روزى مىشود تا هنگامى كه داخل بهشت شود ، پس قبر او بُستانى از بُستانهاى بهشت مىگردد . و چون بستانى نشود ؟ ! و حال آنكه يك « 2 » محبوب دارد و موانعى كه مانع مىشدند « 3 » از انس گرفتن به دوام ذكر حقّ و مطالعهء « 4 » جمالِ آن مرتفع مىگردند و از زندان دنيا رهايى يافته مُخلّى بِالطّبع مىشود و روى « 5 » به سوى محبوب خود مىكند و بر وى وارد مىشود خوشنود و سالم از موانع و ايمن از مفارقت . و چون دوستدار دنيا در وقت مرگ معذّب نباشد ؟ ! و حال آنكه محبوبى به غير از دنيا ندارد و از وى غصب شده و حايل در ميانه به هم رسيده و راه‌هاى تدبير در « 6 » بازگشت به محبوب بسته شده . و حقيقت مرگْ نيستى نيست بلكه عبارت است از مفارقت از محبوبات دنيا و وارد شدن بر خداى تعالى . و در اين هنگام كسى كه سلوك راه آخرت نمايد مواظبت بر اسباب آن سه صفت مىنمايد ، و اسباب آنها ذكر و فكر و

--> ( 1 ) . مدافعت مىكنند / s a مدافعه مىكند . ( 2 ) . m - يك . ( 3 ) . مىشدند / a s مىشوند . ( 4 ) . و مطالعهء / s a به مطالبهء . ( 5 ) . روى / s a رو . ( 6 ) . در / a و .